Zgłaszanie Roszczeń w gospodarce morskiej według Czerwonej Księgi FIDIC 

Wprowadzenie 

Gospodarka morska oraz inwestycje offshore stanowią dziś jedne z najważniejszych obszarów rozwoju infrastrukturalnego w Polsce. Budowa nabrzeży, terminali portowych, falochronów, czy morskich farm wiatrowych wymaga nie tylko zaawansowanych technologii, lecz także sprawnych i przejrzystych mechanizmów kontraktowych. Projekty realizowane na morzu charakteryzują się również specyficznymi ryzykami  – m.in.  pogodowymi czy środowiskowymi.  W praktyce jednym z największych wyzwań staje się zgłaszanie, a następnie dochodzenie roszczeń – zwłaszcza w sytuacjach, gdy projekt ulega opóźnieniom, pojawiają się nieprzewidywalne okoliczności lub następują zmiany prawa. Odpowiednie rozstrzyganie roszczeń i związanych z nimi sporów stanowi klucz do prawidłowej realizacji inwestycji. 

Jednym z najczęściej stosowanych wzorców kontraktowych w tego typu projektach są Warunki Kontraktowe FIDIC (ang. FIDIC Conditions of Contract), opracowane przez Fédération Internationale des Ingénieurs-Conseils (dalej: FIDIC). FIDIC jest znana przede wszystkim z publikacji standardowych warunków kontraktowych dla projektów budowlanych i inżynieryjnych, stosowanych na całym świecie i doceniana za zrównoważony podział ryzyka pomiędzy Zamawiającym a Wykonawcą.  

Warunki Kontraktowe FIDIC to zbiory wzorców umów służące do zawierania umów o projektowanie, wykonawstwo oraz nadzór nad realizacją inwestycji budowlanych. Są chętnie stosowane w przypadku realizacji inwestycji finansowanych przez instytucje międzynarodowe (np. Bank Światowy, EBI, środki z UE) oraz w reżimie ustawy prawo zamówień publicznych. Regulują kompleksowo prawa i obowiązki stron, kwestie rozliczeń oraz procedury rozstrzygania sporów. Wymagają dostosowania do porządku prawnego państwa, w którym są stosowane oraz do specyfiki konkretnej inwestycji.  

Dokumenty te, choć wywodzą się z praktyki międzynarodowej, znajdują szerokie zastosowanie również w Polsce – w tym w gospodarce morskiej i offshore.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie procedury zgłaszania roszczeń na tle kontraktów FIDIC, oraz omówienie najważniejszych problemów wynikających z rozbieżności postanowień wzorców FIDIC z polskim porządkiem prawnym. 

Przykładowe zastosowania warunków kontraktowych FIDIC w gospodarce morskie

FIDIC opracował kilka standardowych „ksiąg” kontraktowych, różniących się zakresem i przeznaczeniem. W gospodarce morskiej szczególne znaczenie mają: 

• Czerwona Księga FIDIC – stosowana zazwyczaj przy budowie infrastruktury portowej: nabrzeży, falochronów.
• Srebrna Księga (EPC/Turnkey – najczęściej wykorzystywana przy realizacji projektów offshore: budowie platform wiertniczych, instalacji morskich i farm wiatrowych.
• Żółta Księga – kontrakty „zaprojektuj i wybuduj” znajduje zastosowanie przede wszystkim do montażu i dostawy urządzeń morskich, wyposażenia statków i platform.  
• Biała Księga – na jej podstawie realizowane są usługi doradcze i konsultingowe: nadzór inwestorski, audyty techniczne i wsparcie projektowe. 
• Zielona Księga – dedykowana dla mniejszych projektów i prac remontowych, prostych zleceń konserwacyjnych i napraw na jednostkach pływających i infrastrukturze morskiej.  

Roszczenie w świetle FIDIC 

W dalszej treści skupimy się przede wszystkim na brzmieniu najnowszego, drugiego wydania Czerwonej Księgi FIDIC1. Stanowi ono odzwierciedlenie fundamentalnej zasady FIDIC dotyczącej zrównoważonego podziału ryzyka kontraktowego. Jednocześnie zawiera liczne zmiany, w tym m.in. wprowadza większą szczegółowość wymagań dotyczących powiadomień i innych komunikatów, a postanowienia dotyczące roszczeń Zamawiającego i Wykonawcy ujednolicone i oddzielone od sporów.  

Zgodnie z definicją zawartą w Warunkach Ogólnych Kontraktu2, „Roszczenie” oznacza wniosek lub zapewnienie złożone przez jedną Stronę drugiej Stronie dotyczące istnienia uprawnienia lub zawierające inne żądanie na podstawie którejkolwiek z Klauzul niniejszych Warunków lub w inny sposób wynikające z lub związane z Kontraktem lub wykonaniem Robót.  

Podstawowym fragmentem warunków kontraktowych FIDIC dotyczącym roszczeń jest jednak klauzula 20.  

Klauzula 20 – procedura roszczeniowa 

Klauzula 20 najnowszej Czerwonej Księgi reguluje w szczególności: 

1. Powstanie Roszczenia
2. Procedurę zgłaszania i rozstrzygania Roszczenia
3. Powiadomienie o Roszczeniu
4. Pełne szczegółowe Roszczenie
5. Roszczenia o ciągłym skutku

Każdy z tych aspektów zasługuje z pewnością na odrębne opracowanie – w tym artykule ograniczę się jednak do zgłaszania roszczeń i związanych z tym najczęstszych wątpliwości praktycznych.  

Ewolucja procedury roszczeniowej 

Porównanie klauzuli 20 FIDIC Czerwonej Księgi w wydaniach z 1999 r.3  oraz 2017 r.4  wskazuje na wiele istotnych zmian.   

W starszej wersji klauzula 20 dotyczyła nie tylko samych roszczeń, ale również Sporów i Arbitrażu. W wydaniu z 2017 r.  kwestię Sporów i Arbitrażu unormowano natomiast osobno – w klauzuli 21.  Fundamentalną zmianą jest natomiast zrównanie sytuacji obu stron Kontraktu w odniesieniu do terminu zgłoszenia roszczeń i skutków uchybienia takiemu terminowi. Wydanie z 1999 r.  przewidywało bowiem wyraźną nierówność na korzyść Zamawiającego, którego roszczenia były opisane w subklauzuli 2.5 i nie były obwarowane terminem zgłoszenia. W konsekwencji brak sprawnej reakcji nie generował negatywnych konsekwencji po stronie Zamawiającego.  Obecnie konsekwencje uchybienia terminowi zostały zrównane. Niezłożenie powiadomienia w terminie 28 dni zarówno w przypadku Wykonawcy, jak i Zamawiającego wyłącza uprawnienie do dodatkowej płatności, obniżenia Ceny Kontraktowej, wydłużenia Czasu na Ukończenie czy Okresu Zgłaszania Wad i prowadzi do zwolnienia drugiej strony z odpowiedzialności.  

Dodatkowo rozszerzono zakres uprawnień lub żądań na podstawie Klauzuli 20.1. lit. c przewidując odrębną kategorię „innych uprawnień lub żądań”. Inne uprawnienie lub żądanie może dotyczyć m.in.  interpretacji postanowień Kontraktu czy rozbieżności między dokumentami składającymi się na Kontrakt czy też dostępu do Placu Budowy. Zastosowanie najnowszego brzmienia kl. 20 zwiększa zakres możliwych żądań Stron i katalog zdarzeń umożliwiających zgłoszenie roszczeń.   

Typowe podstawy roszczeń w inwestycjach morskich to w praktyce: nieprzewidywalne warunki fizyczne, zmiany prawa, wzrost cen materiałów, siła wyższa, ograniczony dostęp do placu budowy, opóźnienia i koszty związane z przedłużeniem terminu realizacji.  

Pozostałe istotne klauzule FIDIC 

Najnowsze, drugie wydanie czerwonej księgi FIDIC zawiera modyfikacje również innych, istotnych z punktu zgłaszania oraz rozpatrywania roszczeń klauzul.  

Szczególnie ważne jest nowe brzmienie subklauzuli 1.3, które wprowadziło nowe wymogi formalne dotyczące treści Powiadomienia. Musi ono zawierać nazwę i odwołanie się do odpowiednich klauzul. W konsekwencji złożenie go wymaga gruntownej znajomości Kontraktu. Dodatkowo zmodyfikowano rolę Inżyniera podkreślając jego neutralność wobec Stron i zastępując ustalenia (uprzednia subklauzula 3.5) uzgodnieniami i określeniami (obecna subklauzula 3.7 – znacznie bardziej rozbudowana). Dodatkowo zmienił się układ, kolejność i częściowo treść klauzul, które mogą stanowić podstawę konkretnych roszczeń Stron Kontraktu.  

Polskie przepisy a klauzule FIDIC  

Na gruncie prawa polskiego problematyczna pozostaje kwestia relacji między umownymi terminami zawitymi FIDIC, a regulacjami kodeksu cywilnego dotyczącymi przedawnienia roszczeń. 

Zgodnie z nowym brzmieniem subklauzuli 20.2.1. niezgłoszenie roszczenia w terminie 28 dni skutkuje utratą uprawnienia do jakiejkolwiek dodatkowej płatności, obniżenia Ceny Kontraktowej, przedłużenia Czasu na Ukończenie czy Okresu Zgłaszania Wad i zwolnieniem drugiej strony z wszelkiej odpowiedzialności w związku ze zdarzeniem lub okolicznością będącą podstawą przedmiotowego Roszczenia.  

Poprzednia wersja tej klauzuli pomimo odmiennej redakcji również przewidywała analogicznie dotkliwe skutki uchybienia terminu. Według modelowych warunków kontraktowych FIDIC niedochowanie terminu na wniesienie powiadomienia powinno prowadzić do odrzucenia roszczenia.

Jednocześnie art. 118 KC wprowadza trzyletni termin przedawnienia dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą, a art. 119 KC – zakaz modyfikowania terminów przedawnienia w drodze czynności prawnej. Art. 353¹ KC wskazuje natomiast, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Dodatkowo Sąd Najwyższy w Uchwale z 2002 r.5 wskazał, że roszczenia wynikające z umowy o roboty budowlane przedawniają się w terminach określonych w art. 118 KC. W konsekwencji Wykonawcy i komentatorzy zgłaszali liczne wątpliwości co do zgodności modelowego brzmienia warunków kontraktowych z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa. Wskazywali, że omawianego 28-dniowego terminu nie można utożsamiać z terminem przedawnienia roszczeń. 

W konsekwencji powstaje pytanie: czy klauzula 20.1 FIDIC wprowadzająca 28-dniowy termin notyfikacyjny jest ważna na gruncie prawa polskiego? I jakie skutki powoduje złożenie powiadomienia po terminie?  

Orzecznictwo sądowe podzieliło się na następujące nurty: 

Sądy kwestionujące sankcję za niedochowanie terminu.  

• Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 2011 r. 6 w części poświęcony jest terminowi na złożenie przez wykonawcę do inżyniera kontraktu powiadomienia o roszczeniu wykonawcy – przewidzianym w klauzuli 20.1 jako 28 dni. Sąd Okręgowy uznał, iż taki umowny termin prekluzyjny nie może zostać uznany za prawidłowy i zgodny z powszechnie obowiązującym prawem. Zatem z mocy samego prawa, próba nałożenia na wykonawcę ograniczonego do 28 dni terminu, z którym wiązałaby się większa niż dopuszcza kodeks cywilny sankcja w postaci utraty uprawnienia do przedłużenia kontraktowego czasu na ukończenie i zapłaty dodatkowego kosztu – jest nieskuteczna. Podobnie, nie jest możliwe podniesienie zarzutu przedawnienia przez zamawiającego w celu uniknięcia skutków roszczenia. Wykonawcy robót budowlanych, którym strona redagująca treść umowy o roboty budowlane na podstawie wzorca umowy w postaci warunków kontraktowych FIDIC narzuciła umowny termin prekluzyjny, są uprawnieni do dochodzenia swoich roszczeń powstałych w związku realizacją kontraktu, w terminie 3 lat. 

• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2013 r.7  Wskazano w nim, m.in., że zastosowanie regulacji subklauzuli 20.1 skutkuje umowną modyfikacją instytucji przedawnienia, wprowadzając w jej miejsce rażąco krótsze terminy zawite, a więc terminy wywołujące skutki prawne znacznie bardziej daleko idące od skutków upływu terminów przedawnienia, co powodowałoby obejście przepisu art. 119 k.c. W związku z tym, w ocenie Sądu postanowienie umowne o opisanych skutkach objęte jest dyspozycją art. 58 §1 zd. I KC [..] Ustawowe terminy zawite przewidujące wygaśnięcie roszczeń mają, z uwagi na kategoryczność skutków dawności, charakter wyjątkowy w stosunku do instytucji przedawnienia. Skoro zatem zgodnie z art. 119 KC terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną, to tym bardziej nie sposób przyjąć, by w braku ustawowej podstawy prawnej dopuszczalnym było tworzenie umownych terminów zawitych, które powodowałyby wygaśnięcie roszczenia. Z powyższego wynika, że postanowienia klauzuli 20.1 FIDIC, w zakresie w jakim przewidują wygaśnięcie roszczenia w razie jego nieterminowego zgłoszenia, są nieważne ponieważ mają one na celu obejście ustawy. 

Sądy aprobujące możliwość zastosowania takiej sankcji:  

• Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 2013 r.8 Sąd stwierdził, iż przekroczenie terminu kontraktowego na zgłoszenie powiadomienia o roszczeniu (termin zawity – 28 dni do powiadomienia inżyniera o zdarzeniu powodującym roszczenie i termin 42 dni do przesłania inżynierowi pełnego szczegółowego roszczenia) powodowało skuteczne odrzucenie takiego roszczenia przez zamawiającego.  

• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2012 r.9. Sąd uznał, że w omawianej subklauzuli 20.1– określono nie termin przedawnienia, a umowny termin prekluzyjny, co w świetle obowiązujących przepisów jest dopuszczalne – gdyż strony dysponują swobodą zawierania umów mogą zatem regulować prawa i obowiązki według własnego uznania. 

W mojej ocenie w tej kwestii przekonujące jest rozróżnienie pomiędzy uprawnieniami umownymi i uprawnieniami ustawowymi stron umowy o roboty budowlane oparte o warunki kontraktowe FIDIC. Rozróżnienia takiego dokonał Sąd Najwyższy w Wyroku z 2017 r. 10 W orzeczeniu tym wskazano:  

• Przewidziany w klauzuli 20.1 wzorca umownego FIDIC termin do zawiadomienia zamawiającego przez wykonawcę o okolicznościach uzasadniających wynagrodzenie za roboty dodatkowe jest umownym terminem zawitym do dokonania umownego aktu staranności, pod rygorem utraty określonego uprawnienia. Dopuszczalność takiego zastrzeżenia umownego wynika z art. 353¹ KC, który także stanowi podstawę badania skuteczności zastrzeżenia w odniesieniu do konkretnego roszczenia. 

• Zawarta w umowie stron klauzula 20.1 mogła dotyczyć jedynie odpowiedzialności kontraktowej zamawiającego, a zatem jej zastosowanie w wypadku naruszenia przyjętego w niej terminu notyfikacyjnego, mogło doprowadzić co najwyżej do wygaśnięcia uprawnienia wykonawcy do żądania od zamawiającego wynagrodzenia za roboty dodatkowe w oparciu o postanowienia umowy. Nie pozbawiała go natomiast możliwości dochodzenia na podstawie art. 405 KC zwrotu korzyści majątkowej jaką uzyskał zamawiający jego kosztem w wyniku wykonania robót dodatkowych. Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, że klauzula 20.1, w razie niedochowania przewidzianego w niej terminu, wyłączała także odpowiedzialność zamawiającego w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, które stanowią odrębną, ustawową, pozakontraktową podstawę odpowiedzialności i jej wyłączenie w drodze umowy (art. 473 KC) musiałoby być wyraźne i jednoznaczne. Wyłączenie takiej odpowiedzialności nie wynika z treści ani uzasadnionego społecznie i gospodarczo celu tej klauzuli.  

• W tej sytuacji, w razie niedochowania przez wykonawcę terminu przewidzianego w klauzuli 20.1, zamawiający ponosiłby odpowiedzialność za roboty dodatkowe na podstawie art. 405 KC, a pozwany nie wykazał ani nie twierdził, że zakres tej odpowiedzialności byłby szerszy niż przy odpowiedzialności kontraktowej. 

Jednocześnie można spotkać się z odmiennym stanowiskiem. Przykładowo Sąd Apelacyjny w Warszawie, w wyroku z 2016 r.11 uznał, że roszczenie waloryzacyjne zgłaszane na podstawie art. 357¹ lub art. 632 § 2 KC „mieści się w zakresie przedmiotowym subklauzuli 20.1, gdyż zmierza do zmiany wysokości wynagrodzenia i faktycznie zapłaty (dodatkowej płatności)”. 

Podsumowanie 

Zgłaszanie Roszczeń zgodnie z warunkami FIDIC wymaga ścisłego przestrzegania procedur przewidzianych w Kontrakcie, szczególnie w zakresie terminów i formy powiadomień. Niejednokrotnie pojawiają się również wątpliwości co do zgodności Kontraktu z przepisami polskiego prawa.  

Najnowsza wersja Czerwonej Księgi FIDIC wprowadziła ważne zmiany zwiększające przejrzystość zgłaszania Roszczeń oraz zrównujące sytuację Wykonawcy i Zamawiającego. Brzmienie tych zapisów rozszerza również możliwości składania roszczeń i doprecyzowuje wymogi dotyczące powiadomień. Znajomość tych zasad oraz skrupulatność w realizacji obowiązków kontraktowych pozwala na skuteczną ochronę interesów stron i minimalizację ryzyka sporów w trudnej i kapryśnej branży morskiej. 

W świetle brzmienia najnowszej wersji Czerwonej Księgi FIDIC oraz orzecznictwa (które zachowało aktualność) można sformułować następujące zalecenia dotyczące skutecznego zgłaszania Roszczeń:  

• monitoruj zdarzenia powodujące (lub mogące potencjalnie spowodować) roszczenia na bieżąco,
• szukaj uzasadnienia dla swoich Roszczeń nie tylko w Kontrakcie, ale również w przepisach prawa,
• dokumentuj wszystkie okoliczności i koszty,
• składaj powiadomienia zgodnie z Kl. 20.1 i 1.3 oraz pozostałymi postanowieniami Kontraktu (szczególnie zwróć uwagę na termin, treść i formę),
• w razie wątpliwości lepiej złożyć powiadomienie,
• przygotuj szczegółowe uzasadnienie i wycenę Roszczenia,
• angażuj się w negocjacje bądź gotów na arbitraż lub mediację,
• korzystaj z profesjonalnej obsługi prawnej.