System spontanicznej deklaracji ryzyka w ubezpieczeniach morskich 

Ubezpieczenia morskie należą do najbardziej specyficznych form ochrony ubezpieczeniowej, w których relacja między stronami opiera się na szczególnym zaufaniu i profesjonalizmie. Obrót morski, będący z natury obrotem gospodarczym – między podmiotami świadczącymi swoje usługi profesjonalnie, musi gwarantować określony poziom pewności dla stron, w tym dla ubezpieczyciela. 

Odmiennie niż w typowych ubezpieczeniach lądowych, gdzie inicjatywa informacyjna i odpowiedzialność za prawidłowe uregulowanie stosunku stron spoczywa głównie na ubezpieczycielu, w ubezpieczeniach morskich to ubezpieczający zobowiązany jest do aktywnego ujawnienia wszystkich znanych mu okoliczności, które mogą mieć wpływ na ostateczną ocenę ryzyka.  

Obowiązek ten, zwany systemem spontanicznej deklaracji ryzyka, wynika wprost z art. 304 kodeksu morskiego i jest rozwinięciem ogólnej zasady dobrej wiary (bona fides) w obrocie morskim. 

Zasada ta ma swoje źródła w tradycji prawa angielskiego, które traktuje umowę ubezpieczenia jako kontrakt szczególnego zaufania (utmost good faith). W praktyce oznacza to, że obie strony — ubezpieczyciel i ubezpieczający — są zobowiązane do lojalności oraz do działania w sposób, który umożliwi właściwą ocenę ryzyka. Skutkiem zastosowania tej zasady jest uzyskanie odpowiedniej ochrony przez ubezpieczającego, a także minimalizacja ryzyka i maksymalizacja zysku po stronie ubezpieczyciela. 

Istota obowiązku informacyjnego 

Obowiązek ujawnienia istotnych okoliczności stanowi jeden z elementów procesu zawierania umowy ubezpieczenia morskiego. Ubezpieczający powinien poinformować ubezpieczyciela o wszystkich znanych mu faktach, które mogą mieć wpływ na ocenę ryzyka. Obowiązek ten ma charakter aktywny – nie ogranicza się do odpowiadania na pytania ubezpieczyciela, lecz wymaga samodzielnego ujawnienia wszelkich danych istotnych z punktu widzenia ryzyka, nawet tych, których wpływ na ocenę może być marginalny. 

W ubezpieczeniach morskich szczególne znaczenie ma fakt, że ubezpieczający jest traktowany jako podmiot profesjonalny, posiadający wiedzę i doświadczenie w zakresie żeglugi, w tym związanych z nią zagrożeń. W konsekwencji, to na nim spoczywa odpowiedzialność za ocenę, które okoliczności są istotne i powinny zostać ujawnione. 

Okoliczności istotne 

Za okoliczność istotną uważa się każdy fakt, który mógłby wpłynąć na decyzję ubezpieczyciela o przyjęciu lub odrzuceniu ryzyka, a także na ustalenie wysokości składki ubezpieczeniowej. Obejmuje to szeroki zakres informacji: 

• od danych dotyczących statku i jego stanu technicznego,
• poprzez kwalifikacje załogi,
• po charakter ładunku,
• planowaną trasę rejsu,
• czy porę roku. 

W praktyce ubezpieczeniowej do istotnych okoliczności zalicza się również wcześniejsze wypadki, awarie, naprawy czy inne zdarzenia, które mogą świadczyć o zwiększonym ryzyku żeglugowym.  

Granice obowiązku ujawnienia wyznacza racjonalność i zakres profesjonalnej wiedzy ubezpieczającego. Nie jest on zobowiązany do ujawnienia informacji, które są obiektywnie nieistotne dla oceny ryzyka lub których nie mógł znać przy zachowaniu należytej staranności. 

Z drugiej strony, nieujawnienie istotnych faktów — nawet bez zamiaru wprowadzenia w błąd — może prowadzić do poważnych konsekwencji, w tym do zwolnienia ubezpieczyciela z obowiązku wypłaty odszkodowania.  

W polskim prawie morskim naruszenie obowiązku ujawnienia istotnych okoliczności przy zawieraniu umowy ubezpieczenia pociąga za sobą poważne konsekwencje dla ubezpieczającego.  

Zgodnie z przepisami (art. 305 kodeksu morskiego) ubezpieczyciel może w takiej sytuacji odstąpić od umowy i jednocześnie zachować prawo do pełnej składki ubezpieczeniowej. Oznacza to, że niewykonanie obowiązku informacyjnego – nawet jeśli umowa zostaje rozwiązana – nie zwalnia ubezpieczającego z obowiązku zapłaty składki za okres, w którym ryzyko ubezpieczeniowe istniało. Ustawodawca przewidział jednak wyjątek od tej zasady: gdy brak lub niezgodność informacji nie wynika z winy ubezpieczającego bądź ubezpieczonego, ubezpieczyciel nie może skorzystać z prawa odstąpienia. W takiej sytuacji przysługuje mu tylko prawo żądania odpowiedniego zwiększenia składki, które odzwierciedla rzeczywisty poziom ryzyka.  

Z tego wynika, że ubezpieczający nie tylko nie może zatajać danych i skrupulatnie je rozważyć, ale też podać w odpowiedniej formie ubezpieczycielowi do dalszej analizy. Co więcej, ubezpieczający nie może zasłaniać się nieistotnością faktów, których nie przekazał ubezpieczycielowi, bo nie jest on uprawniony do arbitralnej oceny, czy taki fakt mógłby mieć znaczenie z punktu widzenia kalkulacji ryzyka.  

Podsumowanie 

System spontanicznej deklaracji ryzyka w ubezpieczeniach morskich opiera się na założeniu, że ubezpieczający jest profesjonalistą i posiada wiedzę niezbędną do samodzielnego ujawnienia wszystkich istotnych okoliczności, które mają wpływ na ocenę ryzyka przez ubezpieczyciela. W odróżnieniu od ubezpieczeń lądowych, gdzie towarzystwo ubezpieczeniowe formułuje pytania, w ubezpieczeniach morskich ciężar informacyjny spoczywa na ubezpieczającym.  

Naruszenie obowiązku ujawnienia informacji skutkuje możliwością odstąpienia od umowy przez ubezpieczyciela, przy zachowaniu prawa do pełnej składki. 

W tym kontekście trzeba pamiętać, że omówione reguły mają przede wszystkim ułatwiać obrót gospodarczy. To bowiem przedsiębiorca ma obowiązek przeanalizować wszystko, co w jego specjalizacji może mieć znaczenie dla ubezpieczyciela, zaś ubezpieczyciel ogranicza swoje działania do kalkulacji ryzyka i składki. W konsekwencji, każda ze stron stosunku ubezpieczenia skupia się na specyficznej dla niej materii, nie wchodząc w kompetencje drugiej strony.